وَ بِاْلآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ : Bu cümledeki kelimelerin arasında bulunan nazm ve nizam:

            1- Bu cümlenin mâkabliyle bağlanmasını ifade eden و bu rükn-ü imanînin burada sarahaten zikredilmesi için âmm olarak zikredilen evvelki cümleden bu cümlenin tahsis lüzumuna binaen atf yapılmıştır.

Amma ayetin başındaki “vav”a gelince; onda ta’mimden sonra bir tahsis vardır. Yani imanın erkanından şu büyük bir rükün olan “Ahiret”e yakinî imana tansis etmek içindir. Zira bu rükün, bütün semavî kitapların üzerinde durup döndüğü imanın “iki kutup” rükünlerinden birisidir. (Allah’a iman, Ahirete iman) (Badıllı Tercüme)

AÇIKLAMA:

“vav”atıf harfi olduğundan öncesiyle bağlantıyı gerektirir. “Önceki kitaplara iman ederler” ve ayetin başındaki “gayba iman ederler”de genel olarak ifade edilen iman edilmesi gerekeni burada açıkça ifade edilmiştir. Bu gerekçeyle cümle bağlantılı kurulmuş , devam cümlesi olmuştur.

            2- Takdimiyle hasrı ifade eden بِاْلآخِرَةِ kelimesi, bazı ehl-i kitab'ın iman ettikleri âhiret hakikî bir âhiret olmadığına ta'rizdir. Çünki onların لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ اِلاَّ اَيَّامًا مَعْدُودَةً âyet-i kerimesinin hikâye ettiği gibi: "Cehennem ateşi, bizi daima yakacak değil ya! Ancak birkaç gün yakacaktır." gibi sözleriyle ve bir cihette lezaiz-i cismaniyeyi nefy ve inkâr ettiklerinden anlaşıldığına göre, bildikleri âhiret, mecazî bir âhiret imiş.

takdiminde (öne alınmasında) ise, içinde hasrın (münhasırlığın) bulunmasındandır.. (Yani, bu kelime ile anlatılmak istenen mana içerisinde, Ahiretin geleceğine hâs ve münhasır olarak yakin getirmek) Ve bu hasrda ehl-i kitaba bir ta’riz, zımnî bir tenkid vardır ki (bize ancak sayılı birkaç gün ateş, cehennem temas edebilecek) iddialarına; ve ayrıca bunların Ahiret ve Cennetteki cismanî lezaizi inkâr etmelerine binaen, bu ayet der ki: Onların inandığı ahiret, ismî ve mecazî bir ahirettir, dolayısıyla Ahiretin hakikatına bir iman değildir. (Badıllı Tercüme)

AÇIKLAMA:

Normal cümle düzeninde başta olan fiil  “yakinen iman ederler” sona alınırken nesne konumundaki “ahiret” kelimesi öne alınırak takdim-tehir yapılmış. Bu manaya ancak manası katarak, ahirete imanın altını çizmiş  bu imanı onlara hasretmiştir.  Böylelikle cismani haşir olan gerçek ahiret inancına teşvik etmiştir.

            3- Malûm ve ma'hud olan şeye işaret için vaz'edilen ال edatı, bütün kütüb-ü semaviyenin lisanlarında deveran eden ma'hud âhirete işarettir. Veyahut mezkûr delail-i fıtriye ile akılların gözleri önünde hazır olan ve âhiret ile anılan hakikata işarettir.

lam-ı tarif denilen “elif ve lam” ise, “ahd” içindir. Yani: Bütün semavî kitapların lisanlarında ahd ve va’dedilmiş olan şeyin, deveran edip dolaştığına işarettir. Aynı zamanda bu ahd’de, ahdedilmiş olan şeyin hak olduğuna lemihli bir işaret te vardır. Hem yine o ahdde, ahd ve vaad edilmiş şeyin –zikri geçmiş fıtrî deliller sebebiyle– aklın kirpikleri arasında hazır ve mevcûd olduğuna bir işarettir. Ve o zaman bu ahdde, ma’hûd’un ayni hakikat olduğuna bir remz vardır. (Badıllı Tercüme)

AÇIKLAMA:

                 Ahiret kelimesi harf-i tarif ile belirli halde kullanılmış. Harf-i tarif daha önce bahsi geçtiğinden dolayı bilinen, belirli bir varlığı ifade etmek için kullanılır. Ayrıca  konuşmada önceden bahsi geçmemiş olsa da sözü söyleyen ve muhatap tarafından zihinlerinde mevcut bulunan bilgiler açısından belirli olan kelimelerin başına da gelebilir.

Bundan ahiret kavramının bundan önceki kitaplarda da işlenmiş olduğu anlaşılıyor.

Veyahut, ahirete ait deliller ile ahiretin apaçık bir hakikat olduğunu bilinir hale geldiğini gösteriyor.

            4- Mukadder bulunan neş'enin sıfatına âhiret tabiri, zihinleri neş'e-i ûlâya

çevirip, ondan neş'e-i uhraya bil'intikal imkân yolunu göstermek için ihtiyar edilmiştir.

Amma neş’et’in (ilk neş’etin) vasfını beyan edip ona dikkat çeken “ahiret” Ünvanıyla yapılan tabirde ise, zihin “Neş’e-i ûla” ya (ilk yaradılış keyfiyetine) tevcih edilsin de, ta “Neş’e-i uhra”nın da imkânına intikal edebilsin. (Badıllı Tercüme)

AÇIKLAMA:

Ahir; son, manasını taşıyan ahiret kelimesi ile ikinci yaradılışa iman ederler diyerek fikirleri ilk yaradılışa çevirir. İlk yaradılışı kim, nasıl yaptıysa ikinci yaradılışı da o yapacak ve daha kolaylıkla vukua geleceğini ima etmiştir. Yani ilk yaratmanın vukunu ikinci yaradılışın olacağına delil göstermiştir.

            5- Yakîn ile beraber tasdiki birlikte ifade eden يُؤْمِنُونَ kelimesine bedel يُوقِنُونَ tabiri, haşir mes'elesi şek ve şübhelere bir mahşer ve bir mecma' olduğu için, tasdikten fazla îkan ve yakîn daha ehemmiyetli olduğuna işarettir. Veya ehl-i kitabın iddia ettikleri iman, yakînden hâlî olduğundan, onların imanı, iman olmadığına işarettir.

Amma imanın yakîn ile birlikte tasdik dahi olduğu halde, ayet “iman ederler” ye bedel, “yakinen(kesin olarak) iman ederler” zikretmesinde ise, garazın merkez ve merci’ine kasden parmağı basmak içindir. Tâ ki, şek ve şüpheleri uçurup kaçırsın. Zira kıyamet hadisesi –tasdik edip etmeme noktasından- rayb ve şüphelerin- mahşeridir. Hem “yakinen” nin tansisi ile, ehl-i kitabın: “biz zaten mü’minleriz, iman etmiş kimseleriz, iman etmeyenler iman etsin” diye olan özür ve bahaneler yolundaki teallül, kaytarma yollarını da kapamak üzere bir tansisdir, bir açıklık getirmedir. (Badıllı Tercüme)

AÇIKLAMA:

   Haşre iman şek ve şüphelere daha açık olduğundan “kesin iman ederler” diye bu konudaki şüpheleri uzaklaştırır. Ehl-i kitabın eksik veya yanlış imanlarını kesin iman olarak düşünüp yeni gelen vahye imanı geri çevirmelerini engellemiştir. Yanlış ve eksikliklikleri son gelen kesin bilgiyle yenilemeleri işaret edilmiştir. Tabi ki bu son Peygamber(as) ile Kur’an’a imanı gerektiren bir durumdur.

 6- Bu kısım badıllı tercümesinde bulunuyor.

Ammaبِاْلآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُون deki هُمْ         ise, (yani “Onlar” ile gösterilen zamirde) yine bir münhasırlık manası bulunmakta ve o hasırda şöyle bir ta’riz de vardır ki; Ehl-i Kitaptan Muhammed (A.S.M.) a inanmayanların imanları yakinî bir iman değil, belki sadece öylesi sûrî bir imanı yakîn gibi imiş zanediyorlar.

AÇIKLAMA:

  يُوقِنُون Fiiin çekiminde  “onlar” zamiri  gizli bulunmaktadır. Zamiri tekrardan zahir biçimde zikretmesi vurgu anlamındadır. “Onların imanı” diyerek tüm iman edenlerden bir şekilde ayırıp, imanlarını düzeltmeleri istenmektedir. İmanlarının kesin bir man olmadığı Kuran vasıtasıyla bildirildiğinden Kuran’a ve Peygamber (AS) ‘a  iman etmekle ancak gerçek  imana sahip olacakları söylenmiştir.

Atıf

Cümle akışı içerisinde bir eylem veya durumun özne yada nesne veya diğer bağlı unsurlara yansımasını tekrar tekrar yazmamak ve söylememek için bir harfle birbirlerine bağlanmaları durumuna “atıf” denir.

Bu bağlantıyı kuran atıf harfleri şunlardır:

و ، ف ، أوْ ، أمْ ، ثمّ ، حتّي ، إمّا ، بَلْ ، لاَ ، لكِنْ

Bu harflere “atıf edatı” da denir. Atıf harfinden önce gelen unsura matufun aleyh, sonra gelen unsura da matuf adı verilir. Matuf, matufun aleyhin irabını taşır. Aşağıda konuyla ilgili örnekler incelendiğinde bu unsurların görevleri daha da netleşecektir.

Matuf ve Matufun Aleyh Arasındaki Uyum

Matuf ve matufun aleyh irab bakımından birbirlerine uyum gösterirler.

Çekim siygası olarak matuf matufun aleyhe uyar. Örneğin iki fiil arasında gerçekleşmiş bir atıfda matuf aleyh mazi ise matuf da mazi olur.

Cümleler arasında yapılan atıflarda matufun aleyhin cümle yapısına göre matuf şekillenir. Yani isim cümlesi isim cümlesine, fiil cümlesi fiil cümlesine atfedilir, yani atıf harfiyle bağlanır.

Atıf Çeşitleri

Arapçada Atıf, atf-ı beyan ve atf-ı nesak olmak üzere iki ana başlıkta incelenir.

A) Atfı-ı Beyan

Kendinden önceki unsura açıklık getirmek için kullanılan kelimeye atf-ı beyan denir. Atf-ı beyan şu hususlarda kendinden önceki unsura uyum sağlar

İrab bakımından

Cinsiyet bakımından

Adet bakımından

Atf-ı beyan aynı zamanda Bedel-i mutabık olarak da kabul edilir. Künye ve lakabdan sonra veya bir ismi daha çok açıklamak üzere bir isimden sonra gelen isimler, ism-i işaretten sonra gelen isimler atf-ı beyan kategorisindedir. Atf-ı beyan yapılırken atıf harfleri kullanılmaz.

Örnek:

أتي أخُك عُثْمانُ – Kardeşin Osman geldi.

Bu cümlede, “kardeşin geldi” ifadesini daha da açıklamak için ve kardeşin kim olduğunu da beyan etmek için عثمان ismi atf-ı beyan olarak getirilmiştir.

أخي معي أي عُثمانُ – Kardeşim yanımda, yani Osman.

Bu cümlede görüldüğü üzere açıklama gerektiren “yani..” anlamındaki أي ifadesinden sonra gelen isim atf-ı beyandır.

Şimdi, atıf harflerini ve özelliklerini tanıyalım:

1. و [ … ve … ]

 Kendisinden önceki matufun aleyh ile kendisinden sonraki matufun aynı hükümde ortak özellik taşıdığını anlatmak için kullanılır. Bu kullanımda bir olay sıralaması yoktur. Türkçedeki virgül gibi işlem görür.

Örnek:

شَاهَدَ خَالدٌ و رَجَبٌ الفيلمَ – Halid ve Recep filmi seyretti. [Olay sıralaması yok. Yani Halid bir gün önce Recep iki gün sonra izlemiş de olabilir. Halid ve Recep aynı anda birlikte izlemiş de olabilir.]

      Bu iki “iyyake” arasında bulunan “vav” harfi, atıf harfidir. Atıf harfi, önceki hükmü sonrakine de aktarır. Bu yüzden harfin iki tarafındaki tekrarlara ihtiyaç yoktur. Cümle; “iyyake na’budu ve nestain” olarak yazılabilirdi. Yine aynı mana verilirdi. Kur’anın icazı da bunu gerektirirdi. Demek burada  başka vurgular bulunmaktadır.

    Atıf  harfi, her iki taraftaki maksadlardaki ortaklıkta kullanılır. Mesela,” pazara gittim. Elma ve marul aldım.” bu ikisinin pazardan alınabilmesi, ortak özelliği olmasından “ve” ile bağlanmıştır. “Pazara gittim. Elma ve kitap aldım.” Denemez.bu ikisi farklı cinstendir.Pazar ile ilgili ortak bir özellikleri yoktur.

    Eğer atıf harfi olduğu halde, tekrar var ise her iki taraftaki maksadın farklı, müstakil manalar taşıması demektir. O zaman ibadet , kulluk ile yardım istemek ayrı değerlendirilir.

HARF-İ TARİF

a. Cins: ( ال ) takısı (harf-i tarif), bir şeyin cinsini ifade etmek için getirilebilir. Örneğin: قَوِيٌّ الرجلُ “Erkek güçlüdür” dediğimiz zaman الرجلُ kelimesinin başındaki ( ال ) takısı belirli bir erkeği ifade etmek için değil erkek cinsi anlamını belirtmek için getirilmiştir yani teknik terim olarak “cins” manasındadır. Anlatılmak istenen erkek cinsinin özelliğinin güçlü olmak olduğudur. Bu cümlede belirli herhangi bir erkekten söz edilmediği gibi bütün erkekler de kastedilmemektedir. Yani cümle “Bütün erkekler güçlüdür” diye tercüme edilemez.

b. İstiğrak: ( ال ) takısı (harf-i tarif), kelimenin kapsamının tümünü ifade etmek için de getirilir. Bu durumda “bütün hepsi” manasına gelir. Teknik terimle “istiğrak” manası ifade ettiği söylenir. Örneğin: (رِجْلانِ للناسِ ) “(Bütün) insanların iki ayağı vardır” dediğimiz zaman ( الناسِ ) kelimesinin başındaki ( (ال takısı, “bütün” anlamına gelmektedir.

“hamd”önündeki “JI”harf-i tarifın anlamı istiğrak olarak alınıyor. Bu da tüm cinsleri içeren bir ifadedir. Yani, hamd namına her ne varsa o cinslerin hepsini düşünmemizi sağlayan “JI”dır. Mektubat ( 392 )

c. Ahd-i Harici: ( ال ) takısı (harf-i tarif), daha önce bahsi geçtiğinden dolayı bilinen, belirli bir varlığı ifade etmek için de kullanılır. Harf-i tarifin ifade ettiği bu anlama teknik terim olarak “ahd-i haricî” denir.

Örneğin: ( شجرةٌ ) kelimesi nekre (belirsiz) bir isimdir ve “bir ağaç” şeklinde Türkçeye çevrilebilir. Belirli, bilinen bir ağaç değil herhangi bir ağaç kastedilmektedir. Başına ( ال ) takısı ekleyerek ( الشّجَرَةُ ) dediğimizde ise bilinen,belirli bir ağacı kastetmiş oluruz. Buna göre; ( في الحديقةِ شجرةٌ ) “Bahçede bir

ağaç var” dediğimizde belirli bir ağaçtan değil sadece bahçede bir adet ağaç bulunduğundan söz etmekteyiz. Konuyla ilgili ikinci bir cümle söyleyipالشجرةُ جميلةٌ) bahçedeki o tek ağaçtan bahsetmekteyiz. Yani artık söz konusu olan sıradan bir ağaç değil bir önceki cümlemizde bahsi geçen (marife/belirli bir) ağaçtır.

d. Ahd-i Zihni: ( ال ) takısı (harf-i tarif), konuşmada önceden bahsi geçmemiş olsa da sözü söyleyen ve muhatap tarafından zihinlerinde mevcut bulunan bilgiler açısından belirli olan kelimelerin başına da gelebilir.

Örneğin: اللحمَ واشتريتُ السوق إلى ذهبْتُ “Çarşıya gittim ve et satın aldım”ifadesinde ( اللحمَ ) kelimesi ( ال ) takılı olarak getirilmiştir. Zira et denildiğinde gerek sözü söyleyenin ve gerekse de muhatabın zihnindeki ön bilgi bunun “kırmızı et” olduğu şeklindedir. Her ne kadar tavuk ve balık etleri de et olsa da mutlak olarak et denildiği zaman akla gelen kırmızı ettir. Dolayısıyla örneğimizdeki ( اللحمَ ) kelimesi zihnimizdeki bu ön bilgiler dikkate alınara takılı olarak söylenmiştir ال  k

Belirlilik Eki   (حرف التعريف)   (Harf-i Ta’rif)

İsimlerin başına gelen  “belirtme edatı” ( ال ) dır.

Bir isimde aynı anda hem belirlilik eki (harfi tarif) hem de çift hareke (tenvin) bulunmaz. Çünkü belirlilik eki, ismin belirli bir isim olduğunun, kelimenin son harfinin alacağı çift hareke ise belirsiz bir isim olduğunun işaretidir.

(belirli) kalem القلمُ             (herhangi) bir kalem  قلمٌ

(belirli) defter   الدفترُ           (herhangi) bir defter  دفترٌ

Arapçada belirlilik eki almış isimler “marife” (المعرفة) yani “belirli isim”; çift hareke almış isimler ise “nekra” (النكرة) yani “belirsiz isim” olarak isimlendirilir.