ْاُولئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِم: Bu cümledeki nüktelere işaret eden me'hazlar şunlardır:

            1- Evvelki cümle ile bu cümlenin nazmı. 2- اُولئِكَ ile işaret-i hissiye. 3- اُولئِكَ deki uzaklık. 4- عَلَى daki ulviyet. 5- هُدًى deki tenkir. 6- مِنْ 7- رَبِّهِمْ deki terbiyeden ibaret yedi me'hazdir.

             Birincisi: Bu cümleyi mâkabliyle bağlayan münasebetlerdir.

             Birinci münasebet: Bu cümle mâkablinden neş'et eden üç suale cevabdır.

             Birincisi: Hidayetten neş'et eden o güzel vasıfları lâbis olarak hidayet tahtı üstünde oturan o şahısları görmek isteyen sâile cevabdır.

AÇIKLAMA:

       Dinleyicinin “ acaba bu vasıfları taşıyan kimlerdir” diye olan merakını gidermek için göz ile görünür olduğunu anlatan işaret zamiri ile tarif edilmişlerdir.

             İkincisi: "O adamların hidayete istihkak ve ihtisasları nedendir?" diye sual eden sâmie cevabdır. Yani illet ve sebeb, اُولئِكَ ile işaret edilen vasıflardır.

AÇIKLAMA:

       Böyle “hidayeti hangi vasıflarıyla kazanmışlardır” sorsunu kazananların vasıfları İşaret zamiri ile  gösterilen önceki vasıflardır diyerek yanıtlamiştır. Önceki ayetlerde geçen gayba iman, namaz, zekat vb.

            S- Sâbıkan mezkûr vasıfların tafsilen zikirleri, اُولئِكَ kelimesindeki icmalden daha vâzıh bir surette sebebi gösteriyor?

AÇIKLAMA:

       Daha önce sıralanan açıkça yazılan vasıflar onların övülme sebebini daha aşikar gösteriyorken burada icmali olarak sebebi zikri nedendir?

            C- İcmal, bazan tafsilden daha vâzıh olur. Bilhâssa matlub birkaç şeyden mürekkeb olduğu zaman, sâmiin gabaveti veya nisyanı dolayısıyla o mürekkebin eczasını mezcetmekle sebebi çıkarmak müşkil olur.

AÇIKLAMA:

       Sebebler birkaç şeyden oluşunca bunları unutmak, algılamak zor olabilir. Hepsini birden gözönünde bulundurmak güç olabileceğinden icmali anlatım daha uygun olmuştur.

             Üçüncüsü: "Hidayetin neticesi, semeresi ve hidayetteki lezzet ve nimet nedir?" diye sual eden sâile cevabdır. Yani hidayette saadet-i dareyn vardır. Hidayetin neticesi, nefs-i hidayettir. Hidayetin semeresi, ayn-ı hidayettir. Zira hidayet haddizâtında büyük bir nimettir ve vicdanî bir lezzettir, belki ruhun cennetidir (nasıl ki dalalet, ruhun cehennemidir); ve bilâhere âhiretin felâh ve saadetini intac eder.

AÇIKLAMA:

     Hidayetin sonucu; hidayetin kendisidir. Meyvesi; hidayettir. Çünkü hidayetin kendisi nimettir. Hidayet ile vicdan, kalb, ruh gibi insanın diğer boyutları gıdalanır. Mesela; beka arzusu olan ruhun bu ihtiyacı ancak ahiretin olması . acz ve fakr halinden ızdırab çeken kalb ancak istinad ve istimdat noktasını iman ile bulunca ferahlanır. Bunun yanında sadece bu dünyada yaşarken ki lezzet ve nimet kaynağı olmaz, ahirette de kurtuluş hidayete ermekle kazanılılacaktır.

             İkinci me'haz: اُولئِكَ ile yapılan işaret-i hissiye. Bir şeyin müteaddid sıfatlarını zikretmek, o şeyin zihinlerde tecessüm etmesine ve akılda hazır ve hayalde mahsûs olmasına sebeb olduğuna işarettir. Maahaza sâbıkan zikirlerinden bir ma'hudiyet çıkar. Bu ma'hudiyet-i zikriye, ma'hudiyet-i hariciyelerine kapı açar. Haricî olan ma'hudiyetlerinden, mümtaz ve müstesna insanlar oldukları tebarüz eder ki, nev'-i beşer içinde gözünü açıp bakanların gözlerine en evvel onların parıltıları çarpar.

AÇIKLAMA:

     İşareti hissiye yani duyularla algılanan şey. Göz ile görünen ancak uzakta olanlar için işaret etmede kullanılan zamirdir. Daha öncesinde gıyabi olarak vasıfları anlatılan şahısları akılda zihinde hayal de hazır hale gelmesini sağlar. Sıfatları açıklandığından artık bilinir hale gelmişlerdir. İnsanlar arasından da belli özelliklerinden dolayı ayrılıp, görünür hale geldikleri anlatılmıştır. İnsaniyet içinde bunlar parlamaktadırlar. Fatihada da geçtiği üzere sırat-ı müstakim üzere hidayette olup nimetlendirilen Peygamberler başta olarak sıddıklar, şehidler vb.gruptur.

             Üçüncü me'haz: Uzaklığı ifade eden اُولئِكَ : Onların filcümle yakın oldukları halde uzak gösterilmeleri, ulüvv-i mertebelerine mecazî bir işaret olduğuna işarettir. Çünki uzakta bulunanlara bakıldığı zaman, boyca en uzunları görünür. Maahaza zamanî ve mekânî olan bu'd-u hakikî kasdedilirse, belâgata daha uygun olur. Çünki bütün asırlar asr-ı saadet gibi bu âyeti zikrediyorlar. Öyle ise, اُولئِكَ ile yapılan işaret, safların evvellerine işarettir. Ve bu itibarla bu'd, hakikî olur, mecazî değildir. Binaenaleyh onların hakikaten zaman ve mekânca uzak oldukları halde işaret-i hissiye ile gösterilmeleri, azametlerine ve ulüvv-i mertebelerine işarettir.

AÇIKLAMA:

      Yakında mesela ; aynı toplumda, beşer kafilesinde oldukları halde uzaklık ifade eden işaret zamiri kullanılması onların mertebelerinin yüceliğini uzaklığını ifade eden mecazi bir anlatımdır. Zaman ve mekan olarak asr-ı saadet gibi hakiki bir uzaklık düşünülürse belagata daha uygundur. Her asırda okunan bu ayetle her asır o zamanı işaret etmiş olur. Bununla birlikte zamanca uzak oldukları halde şimdi işaret ile gösteriliyor olmaları azamet ve mertebelerinin yüceliğine imadır.

             Dördüncü me'haz: Ulviyeti ifade eden عَلَى kelimesidir.

            Arkadaş! Eşya ve şeyler arasında öyle münasebetler vardır ki; onları âyine gibi yapıyor. Herbirisi, ötekisini gösteriyor. Birisine bakıldığı zaman, ötekisi görünür. Meselâ: Bir parça cam, büyük bir sahrayı gösterdiği gibi, bazan olur ki; bir kelime, uzun ve hayalî bir macerayı sana gösterir. Bir kelime, pek acib bir vukuatı senin gözünün önüne getirir, temessül ettirir. Yahut bir kelâm, zihnini alır, misalî âlem-i misallere kadar götürür, gezdirir. Meselâ: بَارَزَ kelimesi, muharebe meydanını; ثَمَرَةٌ kelimesi, büyük bir meyve bahçesini insanın fikrine getirir. Buna binaen buradaki عَلَى kelimesi, temsilî bir üslûba pencere açar, gösterir kasdıyla zikredilmiştir. Şöyle ki:

            Sanki hidayet-i İlahî, bir burak olup mü'minlere gönderilmiştir. Mü'minler tarîk-i müstakimde ona binerek arş-ı kemalâta yürürler.

AÇIKLAMA:

    Cam gibi bazı eşya küçük olduğu halde geniş mekanları içine alıp gösterebildiği gibi kelimelerde kendinden farklı manaları göz önüne getirip zihni farklı alemlere götürebilir.

    “alâ” birşeyin üstünde anlamındadır. Bu harfde “alâ hüden “ ile bir manayı da temsil eder. Müminler için hidayet, üstüne bindikleri bir binek gibi olup onları yüce makamlara ulaştırır. 

             Beşinci me'haz: هُدًى deki tenkirdir. Bir nekre, marife olarak mükerreren zikredilirse; o marife, o nekrenin aynı olur. Fakat o nekre, nekre olarak zikredildiği takdirde, alelekser birbirinin aynı olamaz. Bu kaideye göre, nekre olarak tekerrür eden هُدًى evvelki هُدًى in aynı değildir. Ancak evvelki هُدًى masdardır. İkincisi, hasıl-ı bil'masdardır ve birincisinin semeresi hükmünde mahsus ve sabit bir sıfattır.

AÇIKLAMA:

     “Müttakiler için hidayettir “diye bakaranın başında ilk kez geçen “hüden” tenkirli yani belirsiz idi. Eğer bu ayetteki “hüden” öncekinin aynı manasında olsaydı öncesinde bahsi geçip ikinci kez zikredileceğinden  belirli “JI” takısı gerekirdi. Buradaki “hüden” belirsiz geldiğine göre farklıdır. İlk “hüden” tabiri Kur’anın bir sıfatı olup, hidayetin kaynağı hatta ta kendisi manasındadır. Buradaki “hüden“ ise “onlar Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler” manasıyla önceki hidayetin meyvesi gibi Kur’anla terbiyenin sonucu olan  hidayeti  anlatmaktadır.

             Altıncı me'haz: Hidayetin Allah'tan olduğunu ifade eden مِنْ kelimesinden burada bir cebr hissedilmekte ise de, hakikatte cebr değildir. Çünki onların cüz'-i ihtiyarlarıyla hasıl-ı bil'masdar olan hidayete yürümeleri üzerine, Cenab-ı Hak o sıfat-ı sabite olan hidayeti halk ve ihsan etmiştir. Demek ihtida, yani hidayete doğru yürümek, onların kesb ve ihtiyarları dâhilindedir. Fakat sıfat-ı sabite olan hidayet, Allah'tandır.

AÇIKLAMA:

    Hidayet Allah’tan ise kulun yapacağı bir şey olmaz. Onun hidayet vermesi gerekir. Bunu ifade eden “min(den-dan)”dır. Hidayetin yaratılması Allah’tandır. Çünki kudret tamamiyle Ondandır. Bu yönüyle bir cebir gözükmektedir. Kader konusunda da işlendiği üzere kula verilen, harici vücudu olmadığından yaratmada illet olamayan, sonucun varolmasında  bir tesiri olmayan, emr-i itibari olan meyil veya meyilde tasarruf şeklinde izafi bir görev yapan cüz’î irade verilmiştir. Bunun ile hidayeti kabul yönünde  sarflarını yani kesblerini bir şart şeklinde kabul edip, bunun üzerine Allah’ın irade ve kudretiyle hidayet yaratılmıştır. Meyil etmek yaratmayı sonuçlandırmadığından hidayete meyil ile hidayet olmayacaktır. Hidayetin kudret tarafından yaratılıp kula ihsanı vardır.  Bu yönüyle hidayet Allah’tandır . Ama kesbiyle tercih kula aittir. Mesul olan kuldur.  

             Yedinci me'haz: Terbiyeyi ifade eden رَبِّ kelimesidir. Bu kelimenin burada ihtiyar edilmesi; onların rızk ile terbiyeleri rububiyetin şe'ninden olduğu gibi, hidayetle de tegaddileri rububiyetin şe'ninden olduğuna işarettir.

AÇIKLAMA:

     Hidayetin Allah’tan değil, Rablerinden olduğunu söylüyor. Nasıl rızıklanma Rablık tasarrufudur, hidayette aynı şekilde Rablık işlerindendir.

İŞARET ZAMİRİ

Kişi, kavram ya da nesnelere işâret etmek üzere kullanılan isimlerdir. Bu
isimler yakın, orta uzaklık ve uzak için kullanılmak üzere üç çeşittir. Ancak
biz bunlardan en çok kullanılan yakın ve uzağı gösteren ism-i işâretleri ele alacağız. İşaret isimleri işaret olunan varlığın cinsiyetine ve niceliğine göre de farklılık arz eder.

Türkçede “işaret sıfatı” dediğimiz sözcüklere, Arapçada “işaret ismi” [ismu’l-işâra ( اسم الإشارة ), çoğulu: esmâu’l-işâra ( أسْاءُ الإشارة )] denmektedir. İster “işaret sıfatı” diyelim, ister “işaret ismi” diyelim, kastettiğimiz burada aynı şeydir.

Arapçada işaret sıfatları tek başına “bu, şu, o” şeklinde kullanılabileceği gibi, “Bu kalem senin.”, “Şu peynirden verir misin?”, “O problem çözüldü.” örnek cümlelerinde olduğu gibi işaret ettiği isimle birlikte de kullanılabilir. İşaret ettiği isimle birlikte kullanıldığında, işaret edilen kelimeye “muşârun ileyh / مُشار إليه denir. Muşârun ileyh olan sözcük ile işaret sıfatları hem i‘râb (merfû, mansûb, mecrûr olma bakımından) hem cinsiyet, hem sayı bakımından birbiriyle uyumlu olmak zorundadır.

Türkçede işaret sıfatı, işaret ettiği kelime ile birlikte kullanıldığında (bu adam, bu adamlar; şu çocuk, şu çocuklar; o resim, o resimler) şeklinde hep tekil kullanılırken, Arapçada işaret sıfatı her zaman işaret ettiği ismin yapısına uygun olarak (tekil, ikil veya çoğul biçiminde) kullanılır.

Unutulmaması gereken bir husus da şudur: İşaret sıfatıyla birlikte kullanılan sözcük (muşârun ileyh), daima belirlidir. Çünkü gösterilmek suretiyle diğerlerinden ayrılmakta, belirlenmiş olmaktadır: “Bu adam Türkçe biliyor.” veya “Şu elma iyidir.”, “O kadınlar, bizim annelerimiz.” örneklerinde olduğu gibi. İşaret sıfatları, işaret edilen varlığın uzaklığına göre, tıpkı Türkçedeki gibi, farklı farklıdır. Ne var ki, Arapçada yaygın olarak “yakın” ve “uzak” için olanları kullanılır. Bununla birlikte uzak için kullanılan işaret sıfatını hem “o”, “onlar”, hem de “şu”, “şunlar” biçiminde anlamlandırmak veya hem “o”, “onlar”, hem de “şu”, “şunlar” yerinde kullanmak mümkündür. Dolayısıyla bu bölümde yakın ve uzak işaret sıfatları üzerinde durulacaktır:

İşaret ismi varlıkları işaret ederek belirten marife kelimelerdir. Yakın, orta ve uzak mesafedeki varlıklara işaret etmede kullanılırlar.

Marife-Nekra

Nekra: Söylendiği zaman, kimden veya neden bahsedildiği tam olarak anlaşılamayan, belirsiz bir kimseyi veya belirsiz bir şeyi gösteren isimlerdir.

Mesela:مُدَرِّسٌ  dediğimizde, herhangi bir öğretmeni kastetmiş oluruz. Yani مُدَرِّسٌ  kelimesiyle; bahsettiğimiz kişinin öğretmen olduğu bilinir; ancak ismi, nereli olduğu ve kaç yaşında olduğu gibi bilgiler bilinmemektedir.

Genel olarak nekra isimler sonlarına tenvin alır ve başlarına harf-i tarif denilen elif-lam ( ال  ) takısı almazlar. İngilizce bilenler için; Arapçada nekra, İngilizcede “a, an” ile kullanılan isimlere karşılık gelir.

Marife: Marife nekranın zıddıdır. Söylendiği zaman, kimden veya hangi şeyden bahsedildiği tam olarak anlaşılan, belirli bir kimseden veya hangi şeyden bahsedildiği tam olarak anlaşılan, belirli bir kimseyi veya şeyi gösteren isimlerdir. Yine İngilizce bilenler için; Arapçada marife, İngilizcede “the” ile kullanılan isimlere gibidir.

Örneğin: ( شجرةٌ ) kelimesi nekre (belirsiz) bir isimdir ve “bir ağaç” şeklinde Türkçeye çevrilebilir. Belirli, bilinen bir ağaç değil herhangi bir ağaç kastedilmektedir. Başına ( ال ) takısı ekleyerek ( الشّجَرَةُ ) dediğimizde ise bilinen,belirli bir ağacı kastetmiş oluruz. Buna göre; (الحديقةِ في شجرةٌ ) “Bahçede bir ağaç var” dediğimizde belirli bir ağaçtan değil sadece bahçede bir adet ağaç bulunduğundan söz etmekteyiz. Konuyla ilgili ikinci bir cümle söyleyip الشجرةُ جميلةٌ  bahçedeki o tek ağaçtan bahsetmekteyiz. Yani artık söz konusu olan sıradan bir ağaç değil bir önceki cümlemizde bahsi geçen (marife/belirli bir) ağaçtır.

Arapçada 6 farklı marife isim vardır. Başka bir ifadeyle: 6 tip kelime marife olarak kabul edilmiştir.

1- Başında harf-i tarif denilen elif-lam ( ال  ) takısı bulunan isimler marifedir. Aynı zamanda, nekra bir ismi marife yapmanın yolu da başına bu takıyı getirmektir. Başına elif-lam takısı getirilen ismin sonundaki tenvin tek harekeye düşer.

2- Alem denilen bütün özel isimler marife kabul edilir. Özel isimler, ister insan ismi olsun, ister şehir ismi olsun ya da ister herhangi bir varlık ismi olsun marife kabul edilir.

3- Zamirler marife kabul edilir. Zira zamirler belirli bir ismin yerini tutar ve belirli bir ismin yerine kullanılır.

4- İşaret isimleri marifedir. Çünkü işaret isimleri de belirli bir ismin yerini tutar ve belirli bir ismin yerine kullanılır.

5- Belirli bir isme muzaf olan isimler marife kabul edilir. Yani isim tamlamasındaki muzafun ileyh ögesi marife ise muzaf da marife kabul edilir.

6- İsm-i mevsuller marifedir. İsm-i Mevsul: Kendisinden sonra gelen cümle ile açıklanan ve iki cümleyi birbirine bağlayan kelimelerdir. İsm-i mevsuller de belirli bir isme işaret ettikleri için marife kabul edilmiştir.

HARF-İ TARİF

a. Cins: ( ال ) takısı (harf-i tarif), bir şeyin cinsini ifade etmek için getirilebilir. Örneğin: قَوِيٌّ الرجلُ “Erkek güçlüdür” dediğimiz zaman الرجلُ kelimesinin başındaki ( ال ) takısı belirli bir erkeği ifade etmek için değil erkek cinsi anlamını belirtmek için getirilmiştir yani teknik terim olarak “cins” manasındadır. Anlatılmak istenen erkek cinsinin özelliğinin güçlü olmak olduğudur. Bu cümlede belirli herhangi bir erkekten söz edilmediği gibi bütün erkekler de kastedilmemektedir. Yani cümle “Bütün erkekler güçlüdür” diye tercüme edilemez.

b. İstiğrak: ( ال ) takısı (harf-i tarif), kelimenin kapsamının tümünü ifade etmek için de getirilir. Bu durumda “bütün hepsi” manasına gelir. Teknik terimle “istiğrak” manası ifade ettiği söylenir. Örneğin: (رِجْلانِ للناسِ ) “(Bütün) insanların iki ayağı vardır” dediğimiz zaman ( الناسِ ) kelimesinin başındaki ( (ال takısı, “bütün” anlamına gelmektedir.

“hamd”önündeki “JI”harf-i tarifın anlamı istiğrak olarak alınıyor. Bu da tüm cinsleri içeren bir ifadedir. Yani, hamd namına her ne varsa o cinslerin hepsini düşünmemizi sağlayan “JI”dır. Mektubat ( 392 )

c. Ahd-i Harici: ( ال ) takısı (harf-i tarif), daha önce bahsi geçtiğinden dolayı bilinen, belirli bir varlığı ifade etmek için de kullanılır. Harf-i tarifin ifade ettiği bu anlama teknik terim olarak “ahd-i haricî” denir.

Örneğin: ( شجرةٌ ) kelimesi nekre (belirsiz) bir isimdir ve “bir ağaç” şeklinde Türkçeye çevrilebilir. Belirli, bilinen bir ağaç değil herhangi bir ağaç kastedilmektedir. Başına ( ال ) takısı ekleyerek ( الشّجَرَةُ ) dediğimizde ise bilinen,belirli bir ağacı kastetmiş oluruz. Buna göre; ( في الحديقةِ شجرةٌ ) “Bahçede bir

ağaç var” dediğimizde belirli bir ağaçtan değil sadece bahçede bir adet ağaç bulunduğundan söz etmekteyiz. Konuyla ilgili ikinci bir cümle söyleyipالشجرةُ جميلةٌ) bahçedeki o tek ağaçtan bahsetmekteyiz. Yani artık söz konusu olan sıradan bir ağaç değil bir önceki cümlemizde bahsi geçen (marife/belirli bir) ağaçtır.

d. Ahd-i Zihni: ( ال ) takısı (harf-i tarif), konuşmada önceden bahsi geçmemiş olsa da sözü söyleyen ve muhatap tarafından zihinlerinde mevcut bulunan bilgiler açısından belirli olan kelimelerin başına da gelebilir.

Örneğin: اللحمَ واشتريتُ السوق إلى ذهبْتُ “Çarşıya gittim ve et satın aldım”ifadesinde ( اللحمَ ) kelimesi ( ال ) takılı olarak getirilmiştir. Zira et denildiğinde gerek sözü söyleyenin ve gerekse de muhatabın zihnindeki ön bilgi bunun “kırmızı et” olduğu şeklindedir. Her ne kadar tavuk ve balık etleri de et olsa da mutlak olarak et denildiği zaman akla gelen kırmızı ettir. Dolayısıyla örneğimizdeki ( اللحمَ ) kelimesi zihnimizdeki bu ön bilgiler dikkate alınara takılı olarak söylenmiştir ال  k